Kosverwerking en -bewaring
Waarom kos bederf, hoe ons kos verwerk en bewaar, en hoe ons kos veilig hanteer. Lees een deel op ’n slag en tik “Ek ken dit”. Toets jouself dan in die vasvra.
Ken jy dit al? Spring reguit na die vasvra
Bewaringsmetodes
| Metode | Hoe dit werk | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Droog | Haal die water weg wat kieme nodig het | Droëvrugte, biltong |
| Sout | Sout trek die water uit | Gesoute vis, biltong |
| Inmaak | Verhit en lugdig verseël | Blikkies boontjies |
| Vries | Koue keer dat kieme vermeerder | Bevrore ertjies |
| Pasteuriseer | Verhit om skadelike kieme dood te maak | Melk |
| Inlê | In asyn of pekel | Atjar, piekels |
| Suiker byvoeg | Baie suiker trek die water uit, sodat kieme nie kan groei nie | Konfyt |
| Rook | Rook en stadige hitte droog die kos uit en keer kieme | Gerookte vis, gerookte vleis |
Waarom verwerk ons kos?
Ons verwerk kos om drie redes: om dit eetbaar te maak (rou mieliemeel en droë bone moet gekook word), om dit te bewaar sodat dit langer hou, en om dit voedsamer of lekkerder te maak.
| Metode | Wat gebeur | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Kook | Hitte maak kos sag en maak kieme dood | Pap, rys, bone |
| Gis (fermenteer) | Nuttige mikro-organismes verander die kos: dit hou langer en word voedsamer | Maas, mageu, brood (gis laat die deeg rys) |
| Tradisioneel droog | Son en wind haal die water uit | Biltong, gedroogde mielies |
Mense in Suid-Afrika verwerk al eeue lank kos op hul eie maniere, lank voor fabrieke: vleis word biltong, mielies droog in die son, en melk word in ’n kalbas maas.
Verwerk of vars?
- Maal maak van koring meel; melk word kaas.
- ’n Vars wortel is onverwerk.
- ’n Preserveermiddel word bygevoeg sodat kos langer hou.
- Baie verwerkte kos het ekstra sout, suiker en vet, en party vitamiene gaan verlore.
Mense het kos lank voor yskaste bewaar, om kos te hê in seisoene wanneer min groei. Etikette lys die bestanddele, sodat mense weet wat in die kos is.
Veilig met kos
- Was jou hande voordat jy kos hanteer: higiëne keer kieme.
- Hou rou vleis weg van gaar kos.
- Moenie ’n geswelde of erg geduikte blik gebruik nie: die seël is dalk stukkend.
- Moenie ontdooide kos weer vries nie: kieme vermeerder terwyl dit warm is.
Onthou dit en toets jouself
- Kos bederf weens mikro-organismes soos bakterieë en skimmels.
- Droog en sout haal die water weg wat kieme nodig het (biltong!).
- Inmaak: verhit en lugdig verseël. Vries en die yskas keer of vertraag kieme.
- Pasteuriseer: melk verhit om kieme dood te maak. Inlê: in asyn of pekel.
- “Gebruik voor” gaan oor veiligheid; “beste voor” oor kwaliteit.
Skryf hierdie punte in jou boek. Lees dit weer die aand voor die toets.
Kieme het water, warmte en tyd nodig. Droog vat die water, koue vat die warmte, inmaak sluit hulle uit.
Belangrike woorde
Sê eers self wat die woord beteken, en draai dan die kaart om.
Pas kolom A by kolom B
Tik ’n woord in kolom A en dan sy betekenis in kolom B. Jy kan ook by kolom B begin.
Waar of onwaar?
Lees die vraag en die antwoord. Is die antwoord reg? Tik Waar of Onwaar.
Nou die regte vasvra!
Die vasvra het baie meer vrae oor hierdie onderwerp. Elke vraag wys dadelik of jy reg is en verduidelik waarom.
Doen die vasvra: Kosverwerking en -bewaring- Lees een deel saam en vra jou kind om dit in sy of haar eie woorde te vertel.
- Die vinkies (“Ek ken dit”) word net op hierdie toestel gestoor. Ons vra nie name of e-posse nie.
Volgens die KABV vir Graad 6 Natuurwetenskappe en Tegnologie. Kyk altyd ook na jou onderwyser se notas en handboek.