Immuniteit en kosbewaring
Die immuunstelsel, teenliggaampies en entstowwe, en hoe ons kos bewaar. Lees een deel op ’n slag en tik “Ek ken dit”. Toets jouself dan in die vasvra.
Ken jy dit al? Spring reguit na die vasvra
Die liggaam se verdediging
- ’n Virus is ’n klein kiem wat binne lewende selle vermeerder.
- Was hande gereeld met seep; hoes in jou elmboog, sodat kieme nie op jou hande kom nie.
- Gesonde kos (vitamiene) en slaap help die liggaam om verdediging te bou.
Kos bewaar
| Metode | Hoe dit werk |
|---|---|
| Verkoeling (yskas) | Koud: bakterieë groei stadig |
| Vries | Bakterieë kan amper glad nie groei nie |
| Droging | Vog word verwyder; bakterieë het water nodig |
| Insout | Sout trek die water uit die kos, sodat bakterieë nie kan groei nie (bv. biltong, soutvis) |
| Inmaak (blikke, flesse) | Verhitting maak die kieme dood en die seël hou nuwe kieme en lug uit |
| Fermentasie | Mikrobes soos gis of bakterieë verander die kos: kaas, jogurt |
Kos by kamertemperatuur: bakterieë vermeerder vinnig. Die vervaldatum wys tot wanneer die kos veilig is. Bewaring beteken minder vermorsing, sodat meer mense kan eet.
Oordraagbare siektes
’n Oordraagbare siekte versprei van mens tot mens, deur kieme in die lug, op hande of op dinge wat ons deel.
| Siekte | Oorsaak, tekens en wat om te doen |
|---|---|
| Verkoue | Virus. Loopneus, nies, seer keel. Was hande, hoes in jou elmboog; rus en drink baie water. |
| Waterpokkies | Virus. Jeukerige blasies en koors. Daar is ’n entstof; bly by die huis tot die blasies droog is. |
| Pampoentjies | Virus. Geswelde wange onder die ore en koors. Daar is ’n entstof; rus en drink baie water. |
| TB (tuberkulose) | Bakterie. Hoes langer as twee weke, nagsweet en moegheid. Hou vensters oop; die kliniek gee gratis pille wat jy maande lank elke dag drink. |
| Atleetvoet (voetskimmel) | Swam. Jeukerige, gekraakte vel tussen die tone. Droog jou voete goed en deel nie handdoeke nie; room van die apteek help. |
Inligting kry jy by die kliniek, ’n verpleegster, dokter of apteker.
Voedselhigiëne
| Reël | Hoe |
|---|---|
| Hou skoon | Was hande, toonbanke en messe voor en ná jy kos hanteer |
| Hou apart | Rou vleis en hoender weg van kos wat klaar is om te eet |
| Maak deeglik gaar | Veral hoender, vleis en eiers |
| Hou koud | Sit oorskietkos binne twee uur in die yskas |
- Skadelik: kos ná die vervaldatum, kos met skimmel, ’n geswelde blik, ongewaste vrugte en groente.
- Voedselvergiftiging kom van kieme in kos (soos salmonella of listeria): maagpyn, opgooi en diarree. Drink baie water en gaan kliniek toe as dit nie beter word nie.
- Lees die etiket vir die bestanddele. Te veel suiker, sout of vet is oor tyd skadelik (tandbederf, hoë bloeddruk). Party mense is allergies vir bestanddele soos grondboontjies, so kyk eers op die etiket. Vars, onverwerkte kos is gewoonlik die veiligste keuse.
Onthou dit en toets jouself
- Die immuunstelsel is die liggaam se verdediging teen siekte.
- Witbloedselle soek en veg teen kieme; teenliggaampies veg teen ’n spesifieke kiem.
- ’n Entstof help die liggaam om teenliggaampies te bou.
- Koors: die ekstra hitte help die liggaam om kieme te beveg. ’n Simptoom is ’n teken dat jy siek is.
- Kos bewaar: ons keer dat bakterieë groei, sodat kos langer eetbaar bly.
Skryf hierdie punte in jou boek. Lees dit weer die aand voor die toets.
Bakterieë hou van warm en nat: yskas = koud, droging = droog, sout = dors.
Belangrike woorde
Sê eers self wat die woord beteken, en draai dan die kaart om.
Pas kolom A by kolom B
Tik ’n woord in kolom A en dan sy betekenis in kolom B. Jy kan ook by kolom B begin.
Waar of onwaar?
Lees die vraag en die antwoord. Is die antwoord reg? Tik Waar of Onwaar.
Nou die regte vasvra!
Die vasvra het baie meer vrae oor hierdie onderwerp. Elke vraag wys dadelik of jy reg is en verduidelik waarom.
Doen die vasvra: Immuniteit en kosbewaring- Lees een deel saam en vra jou kind om dit in sy of haar eie woorde te vertel.
- Die vinkies (“Ek ken dit”) word net op hierdie toestel gestoor. Ons vra nie name of e-posse nie.
Volgens die KABV vir Graad 6 Lewensvaardighede. Kyk altyd ook na jou onderwyser se notas en handboek.