Klimaat en plantegroei oor die wêreld heen
Die wêreld se klimaatstreke, van die tropiese reënwoud tot die poolys, en wat ’n plek se klimaat bepaal. Lees een deel op ’n slag en tik “Ek ken dit”. Toets jouself dan in die vasvra.
Ken jy dit al? Spring reguit na die vasvra
Weer of klimaat?
| Weer | Klimaat |
|---|---|
| Hoe die lug vandag of hierdie week is | Die gemiddelde weer van ’n plek oor baie jare (30 jaar of meer) |
| “Dit reën vandag in George.” | “Kaapstad kry die meeste van sy reën in die winter.” |
- Op ’n Januarie-temperatuurkaart is die suide warm (ons somer) en die noorde koud; op ’n Julie-kaart is dit andersom.
- Die wêreld het warm streke (naby die ewenaar), gematigde streke (tussenin) en koue streke (naby die pole).
- ’n Jaarlikse reënvalkaart wys die natste gebiede naby die ewenaar en die droogste in die woestyne naby die keerkringe.
Wat bepaal klimaat?
- Afstand van die ewenaar: by die ewenaar val die sonstrale direk, by die pole skuins.
- Hoogte bo seevlak: hoe hoër, hoe koeler.
- Die see: ’n kusdorp het matiger temperature; ’n warm seestroom (die Agulhasstroom aan ons ooskus) maak die kus warmer en natter; ’n koue seestroom (die Benguelastroom aan die weskus) maak die kus koeler en droër, en help om die Namibwoestyn te vorm.
- Berge: die kant wat na die wind kyk, kry die meeste reën. Die droë kant agter die berg is die reënskaduwee.
Die wêreld se klimaatstreke
| Streek | Klimaat | Plantegroei |
|---|---|---|
| Tropies (naby die ewenaar) | Warm en baie nat | Digte reënwoud |
| Savanne | Warm, somerreën | Grasveld met ’n paar bome |
| Woestyn | Warm dae, koue nagte, min reën | Plante wat water berg |
| Mediterreens | Warm droë somers, nat winters | Fynbos en ander struike met harde blare (boere kweek hier druiwe en olywe) |
| Gematig | Vier duidelike seisoene | Woude en grasvelde |
| Koud (naaldwoud) | Lang, koue winters | Naaldbome |
| Pool en toendra | Baie koud | Mos en kort gras; geen bome |
Suid-Afrika se klimaat
Die meeste van Suid-Afrika het ’n halfdroë klimaat. Die suidwes-Kaap, rondom Kaapstad, het ’n Mediterreense klimaat: droë somers en nat winters, perfek vir druiwe en olywe. Die Namib is ’n woestyn langs Namibië se kus.
’n Mikroklimaat is die klimaat van ’n baie klein gebied, soos die skaduryke kant van jou skool.
Plante en diere pas aan
- ’n Woestynplant berg water in dik dele.
- Naaldbome groei in koue streke: hul naalde verloor min water in die ryp.
- Die ysbeer is goed aangepas vir die koue poolstreek.
- Die Amasone-woud neem baie koolstofdioksied op en is belangrik vir die hele wêreld.
Drie natuurlike streke van naby
| Tropiese reënwoud | |
|---|---|
| Waar | Naby die ewenaar (omtrent 10° N tot 10° S): die Amasone, die Kongo, Suidoos-Asië |
| Temperatuur | Warm die hele jaar (omtrent 25–28 °C); geen winter nie |
| Reën | Byna elke dag; meer as 2 000 mm per jaar |
| Plante | Reuse-bome, rankplante, orgideë |
| Diere | Jaguars, toekans, luiaards, gorillas in die Kongo, paddas en insekte |
| Mense | Inheemse gemeenskappe jag, versamel en boer op klein stukke grond; houtkappery |
| Warm woestyn | |
|---|---|
| Waar | Naby die keerkringe (omtrent 15°–30° N en S), dikwels aan die westekant van ’n vasteland: Sahara, Arabiese woestyn, Namib, Atacama |
| Temperatuur | Baie warm dae (soms bo 40 °C), koue nagte |
| Reën | Baie min; minder as 250 mm per jaar |
| Plante | Vetplante (en kaktusse in Amerikaanse woestyne) berg water in dik stamme of blare; baie het vlak, wyd verspreide wortels om reën vinnig op te vang, terwyl plante soos doringbome baie lang wortels tot by die grondwater het; dadelpalms by ’n oase; welwitschia in die Namib |
| Diere | Kamele, woestynvosse, gemsbokke, skerpioene |
| Mense | Nomades soos die Toeareg en Bedoeïene trek met kamele en bokke; ander woon by ’n oase |
| Naaldwoud | |
|---|---|
| Waar | Ver noord (omtrent 50°–70° N): Kanada, Rusland, Skandinawië. Net in die Noordelike Halfrond, want die suide het nie groot landgebiede op dié breedtes nie |
| Temperatuur | Lang, baie koue winters (dikwels onder –20 °C), kort koel somers |
| Reën | Matig; baie daarvan val as sneeu |
| Plante | Dennebome en ander naaldbome; mos |
| Diere | Bere, wolwe, rendiere en uile |
| Mense | Houtkappers, papiermeule, myne en jag |
Hoe leef mense in ’n warm woestyn? Hulle dra los, lang klere en kopdoeke teen die son en sand, reis in die koel oggende en aande, en woon naby ’n oase, waar grondwater bo kom. Nomades trek van weiding na weiding met hul diere. In die Kalahari het die San geleer om water uit wortels en tsammas te kry.
Onthou dit en toets jouself
- Klimaat is ’n streek se langtermyn-weerpatroon.
- Naby die ewenaar val sonstrale direk: warm. By die pole val hulle skuins: koud.
- Ook hoogte (hoër is koeler), die see (matig temperature) en seestrome beïnvloed klimaat.
- Streke: tropies (reënwoud), woestyn, gematig (vier seisoene), Mediterreens (suidwes-Kaap), pool/toendra.
- Die kant van ’n berg wat na die wind kyk, kry die meeste reën; agter die berg is die reënskaduwee.
Skryf hierdie punte in jou boek. Lees dit weer die aand voor die toets.
Weg van die ewenaar af: tropiese reënwoud → warm woestyn (naby die keerkringe) → gematig → koue naaldwoud → pool. Oor die algemeen word dit kouer, soos ’n trap na die vrieskas, maar warm woestyne het die warmste dae van almal.
Belangrike woorde
Sê eers self wat die woord beteken, en draai dan die kaart om.
Pas kolom A by kolom B
Tik ’n woord in kolom A en dan sy betekenis in kolom B. Jy kan ook by kolom B begin.
Waar of onwaar?
Lees die vraag en die antwoord. Is die antwoord reg? Tik Waar of Onwaar.
Nou die regte vasvra!
Die vasvra het baie meer vrae oor hierdie onderwerp. Elke vraag wys dadelik of jy reg is en verduidelik waarom.
Doen die vasvra: Klimaat en plantegroei oor die wêreld heen- Lees een deel saam en vra jou kind om dit in sy of haar eie woorde te vertel.
- Die vinkies (“Ek ken dit”) word net op hierdie toestel gestoor. Ons vra nie name of e-posse nie.
Volgens die KABV vir Graad 6 Sosiale Wetenskappe (Geografie). Kyk altyd ook na jou onderwyser se notas en handboek.