Geraamtes, gewrigte en bewegende stelsels
Gewrigte en spiere in die liggaam, en wiele, asse en die fiets as ’n stelsel. Lees een deel op ’n slag en tik “Ek ken dit”. Toets jouself dan in die vasvra.
Ken jy dit al? Spring reguit na die vasvra
Gewrigte en spiere
| Gewrig | Beweeg so | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Skarnier | Een rigting, soos ’n deur | Elmboog, knie |
| Koeël-en-potjie | Rondom, in baie rigtings | Skouer, heup |
| Vaste gewrig | Beweeg nie | Skedel |
’n Spier kan net trek, nie stoot nie. Daarom werk spiere in pare: een buig die gewrig, die ander strek dit. Kraakbeen aan die punte van bene is ’n kussing. Die ruggraat bestaan uit baie klein beentjies (werwels) sodat dit kan buig en steeds beskerm.
Wiele en asse
- ’n Swaar boks op ’n trollie skuif makliker: wiele verminder wrywing.
- Vaste as: die as sit vas aan die onderstel en die wiel draai daarom.
- Draaiende as: die wiele sit vas aan die as en draai saam.
- Die model rol skeef? Maak seker die asse is reguit en ewewydig. Wiele skuur? Sit ’n wasser tussen wiel en onderstel.
Die fiets: ’n stelsel
| Deel | Werk |
|---|---|
| Pedale | Jy trap dit om die fiets aan die gang te kry |
| Ketting | Dra die pedale se beweging na die agterwiel |
| Stuur | Om te stuur |
| Speke | Dun stawe tussen die naaf en die velling |
| Remme | Rubberblokkies druk op die velling: wrywing |
’n Leer teen ’n muur het geen wiele en asse nie; ’n kruiwa wel.
Onthou dit en toets jouself
- ’n Gewrig is waar twee bene bymekaarkom.
- Die elmboog is ’n skarniergewrig; die skouer en heup is koeëlgewrigte; die skedel se lasse beweeg nie.
- Spiere trek saam en trek aan die bene; hulle werk in pare. Senings heg spiere aan bene.
- ’n As is die staaf waarop ’n wiel draai; wiele verminder wrywing.
- ’n Meganisme gee beweging oor; ’n stelsel is ’n groep meganismes met een doel, soos ’n fiets.
Skryf hierdie punte in jou boek. Lees dit weer die aand voor die toets.
Elmboog = deur (skarnier, een rigting). Skouer = joystick (koeël, alle rigtings). Spiere kan net trek, nooit stoot nie.
Belangrike woorde
Sê eers self wat die woord beteken, en draai dan die kaart om.
Pas kolom A by kolom B
Tik ’n woord in kolom A en dan sy betekenis in kolom B. Jy kan ook by kolom B begin.
Waar of onwaar?
Lees die vraag en die antwoord. Is die antwoord reg? Tik Waar of Onwaar.
Nou die regte vasvra!
Die vasvra het baie meer vrae oor hierdie onderwerp. Elke vraag wys dadelik of jy reg is en verduidelik waarom.
Doen die vasvra: Geraamtes, gewrigte en bewegende stelsels- Lees een deel saam en vra jou kind om dit in sy of haar eie woorde te vertel.
- Die vinkies (“Ek ken dit”) word net op hierdie toestel gestoor. Ons vra nie name of e-posse nie.
Volgens die KABV vir Graad 5 Natuurwetenskappe en Tegnologie. Kyk altyd ook na jou onderwyser se notas en handboek.