Jagter-versamelaars

• Skuiling: grotte en tydelike skuilings. Min besittings, want hulle het alles saamgedra.
• Vroue het die meeste kos versamel; hulle het geweet watter plante kos en watter medisyne is.
• Water in droë tye in volstruiseierdoppe. Vuur het hitte en veiligheid gegee.
• Voordeel: ’n gevarieerde, gesonde dieet.

Rotskuns vertel van mense wat nie geskryf het nie. Argeoloë vind klipgereedskap, bene en oorblyfsels. ’n Ashoop of kombuismis (midden) is ’n hoop waar afval oor jare opgehoop het. Ons vind op vyf maniere uit hoe jagter-versamelaars en veewagters geleef het: stories wat mondeling oorvertel is (en San-stories wat in die 1870’s neergeskryf is), voorwerpe soos klipgereedskap, krale en bene, rotsskilderye, boeke deur navorsers, en etnografie: om te kyk hoe lewende gemeenskappe vandag dinge doen.

• Die San het hul omgewing baie goed geken. Hulle het met die seisoene rondgetrek, na plekke waar veldkos ryp was en wild gewei het.
• Die pyl en boog was ’n belangrike uitvinding: jagters kon van ver af skiet, en die jag het beter geslaag.
• Alles is gelykop gedeel in die groep: die vleis van ’n jag het aan almal behoort.
• ’n San-groep was klein: omtrent 20 tot 50 mense, meestal familie. Daar was geen hoofman nie: die groep het belangrike besluite saam bespreek, en daar is na ouer, ervare mense geluister. Mans het gewoonlik gejag en vroue het versamel.
• Hulle het plante as medisyne gebruik, en hul gelowe in rotskuns uitgebeeld.

Die figure op Suid-Afrika se landswapen kom van die Linton-paneel, ’n beroemde rotskunsklip uit die Oos-Kaap wat nou in ’n museum in Kaapstad is. Ons leer ook oor die verlede deur vandag se lewende gemeenskappe te bestudeer: dit heet etnografie. Die twee mensfigure op die landswapen groet mekaar, as teken van eenheid. Die leuse, !ke e: ǀxarra ǁke, is in die ǀXam-taal van die San en beteken “verskillende mense, verenig”.

• Waar: San-rotsskilderye word in grotte en rotsskuilings in die berge gevind, bv. die Drakensberg en die Sederberg. Rotsgravures (prente wat in die klip gekrap of gekap is) word op oop rotse in die droë binneland gevind, bv. die Noord-Kaap.
• Wanneer: party rotskuns in Suider-Afrika is duisende jare oud; party is baie jonger en wys selfs perde en waens van setlaars.
• Hoe: verf is gemaak van oker (gekleurde grond), houtskool of wit klei, gemeng met dierevet of plantsap. Kunstenaars het met vere, vingers, stokkies of fyn kwassies van dierehare geverf.
• Hoekom: baie van die kuns gaan oor die San se gelowe. San-genesers (sjamane) het ’n transdans gedans om siek mense gesond te maak, reën te maak en die geesteswêreld te bereik, en hulle het geverf wat hulle gesien en gevoel het. Die eland is as ’n kragtige, spesiale dier gesien; daarom verskyn dit so dikwels.
• Interpretasies: mense verklaar rotskuns op verskillende maniere. Lank gelede het baie gedink die prente wys net die daaglikse lewe, soos jag. Vandag vergelyk navorsers die prente met San-stories en -gelowe wat in die 1800’s neergeskryf is, en baie dink dat ’n groot deel van die kuns die geesteswêreld en die transdans wys. Ons kan nie die kunstenaars self vra nie, daarom is ’n interpretasie ’n goed deurdagte verklaring, nie ’n seker feit nie.