Minerale en mynbou
Wat minerale is, hoe ons myn, Suid-Afrika se belangrike minerale, en die goeie en slegte kant van mynbou. Lees een deel op ’n slag en tik “Ek ken dit”. Toets jouself dan in die vasvra.
Ken jy dit al? Spring reguit na die vasvra
Wat is ’n mineraal?
’n Mineraal is ’n natuurlike stof wat ons uit die aarde haal, soos goud, diamante en ystererts. Minerale is nie-hernubaar: hulle vorm oor miljoene jare, en ons gebruik hulle baie vinniger op. Steenkool word ook gemyn, maar dit is nie ’n mineraal nie: dit het uit die oorblyfsels van plante gevorm. Olie, gas en steenkool saam heet fossielbrandstowwe.
| Mineraal of steenkool | Waar | Gebruik |
|---|---|---|
| Goud | Witwatersrand, Gauteng | Juweliersware; skaars en roes nie |
| Steenkool | Mpumalanga | Elektrisiteit |
| Platinum | Noordwes | SA lewer die meeste ter wêreld |
| Diamante | Kimberley | Die Groot Gat is ’n ou, met die hand gegrawe myn |
| Ystererts | Noord-Kaap | Staal |
Hoe ons myn
- Oopgroefmynbou (oppervlakmynbou): die grond word in trappe weggegrawe in ’n reuse oop gat. Dit word gebruik as die erts of steenkool naby die oppervlak lê, soos ystererts by Sishen (Kathu) en steenkool in Mpumalanga. Dit is goedkoper en veiliger, maar dit beskadig ’n groot stuk grond.
- Ondergrondse mynbou (skag- of diepvlakmynbou): myners gaan met ’n hyshok by ’n diep skag af. Dit word gebruik as die erts diep lê, soos goud aan die Witwatersrand en platinum. Dit is duurder en gevaarliker.
- ’n Alluviale diamant word in ’n rivier gevind.
Goed en sleg
| Voordele | Nadele |
|---|---|
| Werk vir baie mense | Grond word skoongemaak; diere verloor hul tuistes |
| Uitvoerinkomste vir die land | Mynhope (afvalrots) en suur, giftige mynwater |
| Dorpe en spoorlyne groei | Mynwerk is gevaarlik |
| Steenkool en minerale vir kragstasies en fabrieke | Stof wat van mynhope en oopgroewe waai, besoedel die lug |
Afvalrots word op mynhope gestapel, en fyn, nat afval word in slikdamme gehou. Gras wat op die mynhope geplant word, keer dat die stof waai.
Myne is dikwels aan ’n spoorlyn gekoppel, want treine vervoer swaar erts goedkoop. As ’n myn toemaak, verloor baie mense hul werk, en die maatskappy moet die grond rehabiliteer (herstel).
Onwettige mynbou is mynbou sonder ’n permit. Dit is baie gevaarlik, want ou skagte het geen vars lug of stutte nie.
Herwin metale
Yster, aluminium en koper kan gesmelt en weer gebruik word: hulle is herwinbare metale. Herwinning spaar minerale wat nie weer kan groei nie.
Onthou dit en toets jouself
- ’n Mineraal is ’n natuurlike stof uit die aarde. Minerale is nie-hernubaar: as dit op is, is dit op.
- Twee maniere: oopgroefmynbou (’n groot gat in trappe) en ondergrondse mynbou (skagte).
- Goud: Witwatersrand (Gauteng); steenkool: Mpumalanga, vir krag; platinum: Noordwes; diamante: Kimberley.
- Mynbou skep werk en uitvoerinkomste, maar skaad die omgewing.
- Ná ’n myn toemaak, moet die maatskappy die grond rehabiliteer.
Skryf hierdie punte in jou boek. Lees dit weer die aand voor die toets.
Goud in Gauteng (“plek van goud”); steenkool by eMalahleni (“plek van steenkool”).
Belangrike woorde
Sê eers self wat die woord beteken, en draai dan die kaart om.
Pas kolom A by kolom B
Tik ’n woord in kolom A en dan sy betekenis in kolom B. Jy kan ook by kolom B begin.
Waar of onwaar?
Lees die vraag en die antwoord. Is die antwoord reg? Tik Waar of Onwaar.
Nou die regte vasvra!
Die vasvra het baie meer vrae oor hierdie onderwerp. Elke vraag wys dadelik of jy reg is en verduidelik waarom.
Doen die vasvra: Minerale en mynbou- Lees een deel saam en vra jou kind om dit in sy of haar eie woorde te vertel.
- Die vinkies (“Ek ken dit”) word net op hierdie toestel gestoor. Ons vra nie name of e-posse nie.
Volgens die KABV vir Graad 5 Sosiale Wetenskappe (Geografie). Kyk altyd ook na jou onderwyser se notas en handboek.