Die seisoene en die geskiedenis van sterrekunde
Waarom ons seisoene het, sonstilstande en nagewenings, en die geskiedenis van sterrekunde tot by die SKA. Lees een deel op ’n slag en tik “Ek ken dit”. Toets jouself dan in die vasvra.
Ken jy dit al? Spring reguit na die vasvra
Die seisoene
Tussen Junie en Desember word die dae in Suid-Afrika langer, want ons halfrond kantel al meer na die Son. In die winter staan die son middag laer in die noordelike lug as in die somer. Naby die ewenaar is die Son die hele jaar hoog, daarom is daar geen sterk seisoene nie.
| Datum (omtrent) | In Suid-Afrika |
|---|---|
| 21 Desember | Langste dag (somersonstilstand) |
| 21 Junie | Kortste dag (wintersonstilstand) |
| Maart en September | Nagewening: dag en nag ewe lank |
Die geskiedenis van sterrekunde
| Wanneer | Wie | Idee |
|---|---|---|
| Lank gelede | Aristoteles, Ptolemeus | Geosentries: die Aarde staan stil in die middel |
| 1543 | Copernicus | Heliosentries: die Son in die middel |
| 1609 | Kepler | Bane is ellipse (ovale) |
| 1610 | Galileo | Teleskoop: mane wat om Jupiter wentel |
| 1687 | Newton | Swaartekrag hou die planete in hul bane |
- Mense het die geosentriese model lank geglo, want van die grond af lyk dit asof die Son om ’n stil Aarde beweeg.
- Galileo (in 1610) het mane om Jupiter gesien: nie alles wentel om die Aarde nie. Kepler: bane is ellipse (ovale).
- Spoetnik 1 (1957): die eerste kunsmatige satelliet. Gagarin (1961): eerste mens in die ruimte. 1969: mense op die Maan.
Sterre en Suid-Afrika
- Die Suiderkruis help mense in die suidelike halfrond om suid te vind; seevaarders het sterre gebruik om te navigeer.
- SALT by Sutherland is ’n reuse-teleskoop; MeerKAT is ’n radioteleskoop van baie skottels, deel van die SKA (Square Kilometre Array).
- Groot teleskope staan ver van stede: stadsligte steek dowwe sterre weg. Die Hubble-teleskoop wentel om die Aarde.
Direkte en skuins strale, en sterrekunde lank gelede
- Wanneer die Suidelike Halfrond na die Son toe kantel, val die sonlig direk op ons: die energie versprei oor ’n kleiner gebied, dit is warmer, en dit is somer.
- Wanneer ons weg kantel, val die strale skuins: dieselfde energie versprei oor ’n groter gebied, en dit is winter.
- In die somer is die dae langer as in die winter, ook as gevolg van die aarde se kanteling.
- Lank gelede het mense die patrone van die Son, Maan en sterre gebruik om tyd te meet: ’n dag, ’n maand (van volmaan tot volmaan) en ’n jaar. Hulle het geweet wanneer om te plant, hoe om rigting te vind, en hulle het die kennis in stories oorgedra.
Onthou dit en toets jouself
- Die as is 23,5° gekantel; sonder die kanteling sou daar amper geen seisoene wees nie.
- Somer is warmer: die strale val meer direk en die dae is langer.
- Langste dag in Suid-Afrika: omtrent 21 Desember; kortste: omtrent 21 Junie; by ’n nagewening is dag en nag ewe lank.
- Geosentries (Ptolemeus): Aarde in die middel. Heliosentries (Copernicus, 1543): Son in die middel.
- Inheemse gemeenskappe het sterre gebruik om te weet wanneer om te plant; isiLimela is die Sewe Susters (Pleiades).
Skryf hierdie punte in jou boek. Lees dit weer die aand voor die toets.
Die seisoene kom van die skeefte, nie die afstand nie. Geo = Aarde in die middel; Helio = Son (Helios) in die middel.
Belangrike woorde
Sê eers self wat die woord beteken, en draai dan die kaart om.
Pas kolom A by kolom B
Tik ’n woord in kolom A en dan sy betekenis in kolom B. Jy kan ook by kolom B begin.
Waar of onwaar?
Lees die vraag en die antwoord. Is die antwoord reg? Tik Waar of Onwaar.
Nou die regte vasvra!
Die vasvra het baie meer vrae oor hierdie onderwerp. Elke vraag wys dadelik of jy reg is en verduidelik waarom.
Doen die vasvra: Die seisoene en die geskiedenis van sterrekunde- Lees een deel saam en vra jou kind om dit in sy of haar eie woorde te vertel.
- Die vinkies (“Ek ken dit”) word net op hierdie toestel gestoor. Ons vra nie name of e-posse nie.
Volgens die KABV vir Graad 7 Natuurwetenskappe. Kyk altyd ook na jou onderwyser se notas en handboek.