Aardbewings, vloede en rampbestuur
Hoe aardbewings en vloede mense raak, en hoe ons rampe bestuur. Lees een deel op ’n slag en tik “Ek ken dit”. Toets jouself dan in die vasvra.
Ken jy dit al? Spring reguit na die vasvra
Aardbewings en mense
- Die Richterskaal meet ’n aardbewing se magnitude (sterkte). Elke stap hoër skud die grond omtrent 10 keer meer: ’n bewing van 6 skud omtrent 10 keer meer as een van 5.
- Naskokke is kleiner bewings ná die hoofbewing; mense slaap buite uit vrees dat beskadigde geboue inmekaar stort.
- In arm lande sterf meer mense, want geboue is swakker en hulp kom stadiger.
- Suid-Afrika lê ver van plaatgrense, maar Tulbagh is in 1969 deur ’n sterk bewing getref.
- Gevolge van aardbewings: beserings en sterftes as geboue inmekaar stort; siektes as waterpype en riole breek; mense word ontheem (hulle verloor hul huise); paaie, brûe, kraglyne en pype word beskadig; brande van gebreekte gaspype en elektriese drade; en tsoenami’s as die bewing onder die see is.
Bly weg van vensters en hoë rakke: glas kan breek en swaar goed kan val. Trek die see ná ’n bewing skielik terug, gaan dadelik na hoë grond: ’n tsoenami kom.
Vloede
’n Vloed gebeur as meer water aankom as wat kan wegloop. As ons grond en vleilande toeplavei, loop die water vinniger af en word vloede erger. Vleilande suig water op soos ’n spons en laat dit stadig los. Dit is gevaarlik om op ’n rivier se vloedvlakte te bou.
- Oorsake van vloede: ongewoon swaar reën in ’n kort tyd; plante wat deur boerdery, brande of bouwerk verwyder word, sodat reën afloop in plaas van om in te sak; grond wat toegeplavei en vleilande wat drooggelê word; en tsoenami’s.
- Gevolge: beserings en sterftes, siektes soos cholera uit vuil water, mense wat ontheem word, bogrond wat wegspoel (gronderosie), oeste en lande wat verwoes word, en skade aan huise, paaie en brûe.
Rampbestuur
’n Natuurlike gevaar word ’n ramp as dit mense ernstig skaad. Rampbestuur beteken om vooruit te beplan: vroeë waarskuwings, nie op vloedvlaktes bou nie, en ’n plan vir ná die ramp.
- Ná ’n aardbewing is skoon water eerste: gebreekte pype en riole maak water onveilig.
- Mense wat weens ’n ramp hul huise moes verlaat, is ontheemdes.
Wie loop die meeste gevaar, en hoe berei ons voor?
| Hoër risiko | Waarom |
|---|---|
| Mense wat naby plaatgrense woon | Aardbewings en vulkane kom die meeste daar voor |
| Huise op ’n vloedvlakte of rivieroewer | Die water bereik hulle eerste |
| Swak geboude huise | Hulle val makliker in of spoel weg |
| Arm gemeenskappe | Minder geld vir sterk geboue, versekering en herstel |
- Voor die ramp: vroeë waarskuwingstelsels, sterk geboue, nie op vloedvlaktes bou nie, nooddrills en ’n noodsak met water, kos en ’n flits.
- Tydens en ná die ramp: ontruim na hoër of veilige grond, reddingspanne, skuiling, skoon water en mediese hulp, en dan herbou.
Gevallestudies
| Aardbewing | Turkye en Sirië, 6 Februarie 2023 |
|---|---|
| Oorsaak | ’n Aardbewing van magnitude 7,8 langs die Oos-Anatoliese Verskuiwing, waar twee plate by mekaar verby skuif |
| Gevolge | Meer as 50 000 mense is dood, baie toe swak geboude woonstelblokke inmekaar gestort het. Miljoene het in die koue winter hul huise verloor. |
| Reaksie | Reddingspanne uit baie lande, ook uit Suid-Afrika, het mense uit die puin gered; tente, kos en mediese hulp is gestuur. |
| Vloed | KwaZulu-Natal, April 2022 |
|---|---|
| Oorsaak | Dae lank uiters swaar reën het vloede en grondstortings om Durban (eThekwini) veroorsaak |
| Gevolge | Meer as 400 mense is dood en meer as 13 000 huishoudings is geraak. Duisende huise is verwoes, veral informele huise op rivieroewers en steil hellings. Paaie, brûe, waterpype, skole en die hawe is beskadig. |
| Reaksie | Die regering het ’n nasionale ramptoestand verklaar; reddingspanne en die weermag het mense gered, en skuiling, kos en skoon water is uitgedeel. |
Onthou dit en toets jouself
- Die Richterskaal meet sterkte: ’n bewing van 6 skud omtrent 10 keer sterker as een van 5.
- Naskokke volg ná die hoofbewing. In 1969 is Tulbagh deur ’n sterk aardbewing getref.
- Arm lande ly meer: geboue is swakker en hulp kom stadiger. Suid-Afrika lê ver van plaatgrense.
- ’n Vloed kom as meer water aankom as wat kan wegloop; vleilande suig water op, en geplaveide grond maak vloede erger.
- ’n Gevaar word ’n ramp as dit mense ernstig skaad; rampbestuur beplan vooruit.
Skryf hierdie punte in jou boek. Lees dit weer die aand voor die toets.
By ’n aardbewing: val, skuil, hou vas. By ’n tsoenami: hoë grond, nou.
Belangrike woorde
Sê eers self wat die woord beteken, en draai dan die kaart om.
Pas kolom A by kolom B
Tik ’n woord in kolom A en dan sy betekenis in kolom B. Jy kan ook by kolom B begin.
Waar of onwaar?
Lees die vraag en die antwoord. Is die antwoord reg? Tik Waar of Onwaar.
Nou die regte vasvra!
Die vasvra het baie meer vrae oor hierdie onderwerp. Elke vraag wys dadelik of jy reg is en verduidelik waarom.
Doen die vasvra: Aardbewings, vloede en rampbestuur- Lees een deel saam en vra jou kind om dit in sy of haar eie woorde te vertel.
- Die vinkies (“Ek ken dit”) word net op hierdie toestel gestoor. Ons vra nie name of e-posse nie.
Volgens die KABV vir Graad 7 Sosiale Wetenskappe (Geografie). Kyk altyd ook na jou onderwyser se notas en handboek.